Жүжгийн лиценз гэж юу вэ?

Театр бол дэлхийн хамгийн хүчтэй соёлын хэлнүүдийн нэг. Гэвч тайзан дээр амилж буй бүтээл бүрийн цаана үзэгчдэд тэр бүр харагддаггүй, зайлшгүй хэрэгжих ёстой нэг чухал үйл явц оршдог. Тэр бол жүжгийн лиценз юм. Нью-Йорк, Лондон, Токио, эсвэл Улаанбаатар гээд аль ч хотод жүжиг тайзнаа тавигдаж байлаа гэсэн түүнийг тоглох эрх нь олон улсын зохиогчийн эрхийн тогтолцоогоор зохицуулагддаг.

Жүжгийн лиценз хэрхэн ажилладгийг ойлгох нь театр, сургууль, фестиваль, бие даасан продюсер бүрийн хувьд зүгээр нэг хууль зүйн мэдлэг бус, ёс зүйтэй, мэргэжлийн театрын соёлын салшгүй хэсэг билээ.

Жүжгийн лиценз гэдэг нь зохиогчийн эрх эзэмшигчээс тухайн жүжгийг тайзнаа тоглох албан ёсны зөвшөөрөл юм. Энэхүү зөвшөөрөл нь тайзны жүжиг, уншлагын хэлбэрийн тоглолт, сургалтын зорилготой үзүүлбэр, зарим тохиолдолд дижитал эсвэл стрийминг хэлбэрийн тоглолтыг хамарна. Хэрэв жүжиг зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан бол арилжааны, ашгийн бус, эсвэл боловсролын зорилготой эсэхээс үл хамааран лицензгүйгээр тоглох нь хууль бусд тооцогдоно.

Ихэнх улс оронд зохиогчийн эрх нь зохиолчийн насан турш болон түүнийг нас барснаас хойш 50-70 жилийн хугацаанд хүчин төгөлдөр байдаг. Энэ хугацаанд тоглолтын бүх эрх нь эрх эзэмшигч эсвэл түүний албан ёсны төлөөлөгчийн мэдэлд байна.

Дэлхий дахинд тоглолтын эрхийг хэн удирддаг вэ?

Дэлхийн олон оронд жүжгийн зохиолчид өөрсдийн эрхийг мэргэжлийн лицензийн агентлаг, хэвлэлийн байгууллагад даатгадаг. Эдгээр байгууллагууд нь тоглолтын зөвшөөрөл, гэрээ, роялти, үйлдвэрлэлийн нөхцөлийг зохицуулж ажилладаг. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрх эзэмшигч байгууллагуудад Music Theatre International, Concord Theatricals, Nick Hern Books зэрэг орно.

Зарим бүс нутагт, ялангуяа театрын зах зээл дөнгөж хөгжиж буй орнуудад, эрхийг зохиолч өөрөө, бие даасан хэвлэн нийтлэгч эсвэл үндэсний соёлын байгууллагууд шууд удирдах нь бий. 

Лицензийн үйл явц: Айх зүйл биш, ойлгох л хэрэгтэй

Жүжгийн лиценз гэдэг олон шат дамжлагатай, төвөгтэй зүйл мэт санагддаг. Гэвч бодит байдал дээр энэ нь логик дараалалтай, ойлгомжтой үйл явц юм. Юуны өмнө жүжгээ сонгоно. Дараа нь эрхийг нь хэн эзэмшдэгийг тодорхойлно. Албан хүсэлт гаргаж, тоглолтын нөхцлөө танилцуулна. Эрх эзэмшигч зөвшөөрвөл гэрээ байгуулж, тоглолтын дараа тайлан гаргана.

Энэ бүхний цаана нэг л зорилго бий: уран бүтээлийг шударгаар ашиглах.

Олон улсын театрын практикт хамгийн их маргаан дагуулдаг асуудал бол зөвшөөрөлгүй орчуулга, эх зохиолыг хувиргах засварлах юм. “Зөвхөн хэл л сольсон”, “Жаахан танасан” гэх мэт шалтгаан зохиогчийн эрхийн өмнө хүчин төгөлдөр бус.

Жүжгийг өөр хэл рүү орчуулах, орон нутгийн онцлогт тааруулах, бүтэц өөрчлөх бүрд заавал бичгээр зөвшөөрөл авах ёстой. Зарим эрх эзэмшигч зөвхөн тодорхой орчуулагчийн хувилбарыг хүлээн зөвшөөрдөг нь ч учиртай.

Нийтийн өмч: Чөлөөтэй мэт боловч болгоомжтой

Шекспир, Мольер зэрэг сонгодог зохиолчдын бүтээлүүд нийтийн өмчид багтдаг. Гэвч орчин үеийн орчуулга, шинэчилсэн хувилбар, тайзны найруулгын текстүүд нь дахин зохиогчийн эрхтэй байж болдгийг мартаж болохгүй. Иймд тухайн бүтээлийн орчуулга, засан сайжруулсан хувилбарыг ашиглахдаа эх сурвалжийг нягтлах нь хамгийн эхний алхам.

Яагаад энэ бүхэн чухал вэ?

Лиценз бол театрын ёс зүйн шалгуур. Энэ нь зохиолчдыг хамгаалж, шинэ уран бүтээлийг дэмжиж, театрын салбарын итгэлцлийг хадгалдаг. Мөн театрын байгууллагыг эрсдлээс хамгаалж, олон улсын түвшинд итгэлтэй түнш болгодог. Жүжгийн лицензийн үйл явц нь хэл, улс орон, хууль эрх зүйн тогтолцооноос шалтгаалан нарийн төвөгтэй байж болно. Theatre 360 нь энэхүү үйл явцыг ил тод, ёс зүйтэй, мэргэжлийн түвшинд хэрэгжүүлэхэд тань тусална.

Бид театр, сургууль, фестиваль болон бие даасан уран бүтээлчдэд дараах цогц үйлчилгээг санал болгодог:

• Олон улсын зохиогчийн эрхийн стандартад нийцсэн жүжгийн лицензийн зөвлөгөө
• Монгол–Англи, Орос-Монгол хэлний албан ёсны орчуулга, мэргэжлийн найруулагчийн засвар бүхий тайзны тавилд зориулсан хувилбар
• Эрх эзэмшигчидтэй харилцах, зөвшилцөх мэргэжлийн зуучлал

Та орчин үеийн жүжиг тайзнаа тавих гэж байгаа эсэх, анх удаа жүжиг орчуулах гэж байгаа эсэх, эсвэл олон улсын хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаа эсэхээс үл хамааран Theatre 360 таны уран бүтээлийг хууль зүйн хувьд баталгаатай хэрэгжүүлэхэд тусална.

Theatre 360 бол зүгээр нэг зуучлагч биш. Бид дэлхийн зохиогчийн эрхийн соёлыг орон нутгийн театрын бодит амьдралтай холбож өгдөг платформ юм. Театрууд уран сайхны чанартаа төвлөрч байхад, бид хууль эрх зүйн суурийг нь баталгаажуулна.

Өнөөдрийн театрт лиценз бол сонголт биш — суурь ойлголт.
Theatre 360 энэ ойлголтыг ойлгомжтой, ёс зүйтэй, хүртээмжтэй болгохын төлөө ажиллаж байна.